Rối loạn nuốt là một di chứng sau đột quỵ rất thường gặp, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Do đó, việc phục hồi chức năng rối loạn nuốt có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quá trình hồi phục của người bệnh. Một trong những biện pháp được ứng dụng phổ biến và mang lại hiệu quả cao cho quá trình này là vận động trị liệu.
1. Tổng quan về vận động trị liệu trong phục hồi chức năng rối loạn nuốt
Vận động trị liệu là một trong những phương pháp trị liệu của vật lý trị liệu. Phương pháp này tập trung vào việc thực hành các động tác, tư thế và các bài tập được thiết kế có hệ thống nhằm phòng ngừa, trị liệu và phục hồi chức năng vận động cho người bệnh.
Vận động trị liệu mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người bệnh trong quá trình phục hồi. Phương pháp này giúp cải thiện sức mạnh, tầm vận động và sự phối hợp của các cơ tham gia vào quá trình nuốt, đồng thời tối ưu kiểm soát vận động miệng, hầu và thanh quản, giảm nguy cơ sặc hoặc viêm phổi hít.
Vận động trị liệu dựa trên nguyên lý tái học vận động và tính dẻo thần kinh, áp dụng rộng rãi cho bệnh nhân sau đột quỵ, chấn thương sọ não, bệnh thần kinh – cơ hoặc sau phẫu thuật vùng đầu cổ. Chính vì vậy, nó không chỉ tập trung vào hành vi nuốt mà còn tác động toàn diện đến các pha của quá trình nuốt, bao gồm chuẩn bị thức ăn, vận chuyển thức ăn, nâng thanh quản và bảo vệ đường thở.
2. Vì sao nên phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ sớm?
Rối loạn nuốt là tình trạng người bệnh gặp khó khăn trong quá trình nuốt thức ăn hoặc nước uống. Nguyên nhân là do sự suy yếu hoặc rối loạn trong các giai đoạn của quá trình nuốt khiến cho thức ăn khó đi xuống hoặc không đi đúng hướng vào thực quản mà có thể bị nghẹn, sặc hoặc lọt vào khí quản, mũi, thậm chí, có cả trường hợp thức ăn lọt vào phổi nhưng không bị sặc.
Tình trạng này có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, chẳng hạn như:
- Nghiêm trọng nhất là viêm phổi do sặc, làm tăng nguy cơ tử vong ở người bệnh.
- Ngoài ra, việc ăn uống khó khăn còn khiến bệnh nhân dễ bị suy dinh dưỡng, mất cân bằng nước và điện giải, dù đã được điều chỉnh chế độ ăn hoặc cách chế biến thực phẩm.
- Không chỉ ảnh hưởng đến thể chất, người bệnh còn có thể cảm thấy lo lắng, sợ hãi khi ăn uống, dẫn đến giảm hứng thú với bữa ăn và tác động tiêu cực đến chất lượng cuộc sống hằng ngày.
Việc đánh giá chính xác và xây dựng quy trình can thiệp phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ đóng vai trò vô cùng quan trọng với người bệnh. Theo nghiên cứu của Pornsawan Posawang và cộng sự (2023), phương pháp này không chỉ giúp người bệnh lấy lại khả năng ăn uống an toàn mà còn hướng tới cải thiện sức khỏe toàn diện và nâng cao chất lượng cuộc sống của bệnh nhân sau đột quỵ.
(Nguồn: Internet)
3. 5 bài tập vận động trị liệu hỗ trợ phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ
3.1. Tập vận động lưỡi
Tập vận động lưỡi là một trong những bài tập đóng vai trò quan trọng trong quá trình hỗ trợ phục hồi chức năng rối loạn nuốt, với mục tiêu tăng sức mạnh và độ bền của các cơ vùng lưỡi. Một số bài tập vận động lưỡi tiêu biểu gồm:
- Đưa lưỡi ra trước càng xa càng tốt, giữ đầu lưỡi ở vị trí trung tâm cơ thể, lặp lại nhiều lần
- Đẩy lưỡi mạnh vào vòm miệng, hai bên má hoặc vào dụng cụ đè lưỡi, thìa mỗi lần giữ khoảng 10 giây, thực hiện 5 lần liên tiếp, 2 buổi mỗi ngày.
3.2. Tập Shaker đẳng trường tĩnh và động
- Đẳng trường tĩnh: Cơ tạo lực nhưng không thay đổi chiều dài, khớp không di chuyển. Dùng để tăng sức mạnh và kiểm soát cơ mà không tác động mạnh lên cơ quan xung quanh.
- Đẳng trường động: Cơ tạo lực kèm theo thay đổi chiều dài, khớp di chuyển. Dùng để tăng sức mạnh, tầm vận động và phối hợp cơ thực tế.
Các bài tập cơ trên móng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nâng thanh quản lên trên và ra trước, giúp bảo vệ đường thở, ngăn thức ăn hoặc nước tràn vào phổi khi nuốt. Một trong những bài tập hiệu quả nhất cho nhóm cơ này là bài tập Shaker, nhằm kéo giãn cơ trên móng và tăng khả năng mở của cơ thắt thực quản trên (UES). Khi thực hiện, người bệnh cần làm theo các bước:
- Nằm ngửa, nâng đầu lên cho đến khi cằm chạm ngực và có thể nhìn thấy ngón chân, trong khi vai vẫn giữ cố định.
- Với shaker tĩnh, giữ nguyên tư thế trong 1 phút, nghỉ 1 phút rồi lặp lại 3 lần liên tiếp; tập 3 lần mỗi ngày, trước bữa ăn hoặc sau ăn ít nhất 1 giờ, duy trì liên tục 6 tuần.
- Với shaker động, nâng đầu lên sau đó hạ xuống, thực hiện động tác 30 lần rồi nghỉ 2 phút, sau đó lặp lại.
* Lưu ý: Bệnh nhân có mở khí quản hoặc hạn chế vận động vùng cổ không nên áp dụng bài tập này.
3.3. Bài tập nuốt trên thanh môn
Bài tập giúp bảo vệ đường thở được thiết kế nhằm tăng khả năng đóng kín thanh quản trong quá trình nuốt, từ đó ngăn thức ăn hoặc nước lọt vào đường thở, giảm nguy cơ sặc và viêm phổi do hít sặc. Nuốt trên thanh môn là một bài tập tiêu biểu trong nhóm bài tập phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ. Các bước thực hiện bài tập gồm:
- Trước hết, người bệnh thu thập hết nước bọt trong miệng, sau đó hít sâu một hơi và giữ lại, rồi nuốt nước bọt hai lần liên tiếp.
- Ngay sau đó, thở ra bằng cách ho mạnh, rồi nuốt lại như bình thường.
3.4. Bài tập MASAKO
Khi gốc lưỡi hoạt động yếu, người bệnh dễ bị ứ đọng thức ăn ở vùng họng, gây khó nuốt hoặc sặc. Vì vậy, việc tập luyện nhóm cơ này giúp tăng cường sức mạnh và khả năng co thắt của gốc lưỡi, cải thiện hiệu quả quá trình nuốt. Một bài tập phổ biến để cải thiện chức năng gốc lưỡi là bài tập Masako.
Để thực hành bài tập này, trong quá trình phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ người bệnh cần tuân thủ các bước:
- Người bệnh đưa lưỡi ra trước và giữ cố định khoảng 1/3 phần giữa của lưỡi giữa hai hàm răng
- Sau đó, bệnh nhân thực hiện động tác nuốt, lặp lại 5 lần, mỗi ngày 2 buổi tập. Giữa các lần nuốt, có thể đưa lưỡi vào để thư giãn.
Bài tập này giúp tăng hoạt động của các cơ khít họng trên, bù trừ sự suy giảm co thắt ở gốc lưỡi. Từ đó giảm ứ đọng thức ăn và cải thiện chức năng nuốt an toàn, hiệu quả hơn.
* Cảnh báo: Người bệnh không nên tập Masako khi mới xuất viện, nuốt quá yếu, thường xuyên bị sặc hoặc có nguy cơ nghẹn nặng. Trước khi tập, cần được đánh giá chức năng nuốt lâm sàng hoặc cận lâm sàng và có hướng dẫn của chuyên gia phục hồi chức năng để tránh nguy cơ biến chứng hô hấp.
(Nguồn: Internet)
3.5. Bài tập ngáp
Bài tập ngáp là động tác phục hồi sau đột quỵ đơn giản nhưng hiệu quả, giúp kích thích chuyển động nâng lên của thanh quản và mở rộng thực quản, hỗ trợ quá trình nuốt diễn ra trơn tru hơn. Khi thực hiện, người bệnh mở hàm hết mức có thể như khi đang ngáp, giữ tư thế này trong 10 giây, sau đó thư giãn 10 giây. Lặp lại 5 lần cho mỗi buổi tập, thực hiện 2 lần mỗi ngày.
4. Lộ trình phục hồi chức năng rối loạn nuốt tại Myrehab Matsuoka
Tại Myrehab Matsuoka, phục hồi chức năng rối loạn nuốt được xây dựng theo lộ trình bài bản, cá thể hoá cho từng người bệnh, dựa trên mức độ tổn thương và những nguyên nhân nền như đột quỵ, chấn thương sọ não hay bệnh lý thần kinh…
4.1. Đánh giá chuyên sâu ban đầu
Ngay từ giai đoạn đầu, người bệnh được thăm khám và đánh giá chuyên sâu bởi đội ngũ bác sĩ cùng kỹ thuật viên phục hồi chức năng nhằm xác định chính xác mức độ rối loạn nuốt, nguy cơ sặc – hít cũng như khả năng ăn uống an toàn. Các bài test lâm sàng được thực hiện kỹ lưỡng để làm căn cứ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp với từng tình trạng cụ thể.
4.2. Xây dựng chương trình tập cá nhân hoá
Dựa trên kết quả đánh giá, chương trình tập luyện được thiết kế theo hướng cá nhân hoá, tập trung vào việc tăng cường sức mạnh cơ môi, lưỡi, má và cơ hầu họng; cải thiện phản xạ nuốt; rèn luyện khả năng phối hợp thở – nuốt; đồng thời điều chỉnh tư thế khi ăn uống nhằm giảm nguy cơ sặc và nâng cao hiệu quả nuốt an toàn.
4.3. Can thiệp kết hợp đa chuyên ngành
Trong suốt quá trình phục hồi, người bệnh được theo dõi sát sao thông qua sự phối hợp đa chuyên ngành giữa bác sĩ, kỹ thuật viên âm ngữ trị liệu và điều dưỡng. Sự kết hợp này giúp đảm bảo việc can thiệp được điều chỉnh kịp thời theo tình hình tiến triển thực tế của bệnh nhân trong từng giai đoạn.
4.4. Phục hồi tại nhà
Bên cạnh quá trình can thiệp chuyên môn tại cơ sở y tế, gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong hành trình phục hồi của người bệnh. Người nhà sẽ được hướng dẫn chi tiết cách chế biến thức ăn phù hợp với từng mức độ rối loạn nuốt, đồng thời lựa chọn tư thế cho ăn an toàn và nhận biết sớm các dấu hiệu sặc nguy hiểm. Nhờ đó, việc tập luyện được duy trì đều đặn tại nhà, góp phần nâng cao hiệu quả phục hồi và chủ động phòng ngừa các biến chứng sau khi xuất viện.
5. Những lưu ý cho bệnh nhân và người nhà trong quá trình phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ
Bên cạnh việc tập luyện các bài tập vận động trị liệu đều đặn theo hướng dẫn của chuyên gia y tế, người bệnh và gia đình cũng cần lưu tâm tới một số lưu ý về vấn đề ăn uống để quá trình phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ diễn ra an toàn và hiệu quả:
- Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì ăn nhiều trong một lần, nên chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để giảm áp lực khi nuốt.
- Tư thế khi ăn: Bệnh nhân nên ngồi thẳng lưng khi ăn hoặc uống. Nếu không thể ngồi được, hãy nâng cao đầu giường hoặc đỡ bệnh nhân ngồi dậy. Tuyệt đối không ăn uống khi đang nằm.
- Sau bữa ăn: Giữ tư thế ngồi trong khoảng 30 phút để phòng tránh trào ngược thức ăn.
- Vệ sinh răng miệng: Đảm bảo đánh răng, rơ lưỡi và làm sạch khoang miệng thường xuyên, giúp giảm nguy cơ nhiễm khuẩn và hỗ trợ nuốt tốt hơn.
Có thể thấy vận động trị liệu trong phục hồi chức năng rối loạn nuốt sau đột quỵ là một liệu pháp trị liệu uy tín, mang lại nhiều tác động tích cực cho quá trình phục hồi chức năng rối loạn nuốt của bệnh nhân sau tai biến. Tuy nhiên để kết quả trị liệu đạt hiệu quả tối đa, cần kết hợp tập luyện đều đặn với chế độ ăn an toàn.
Ngoài ra, nếu bạn đang tìm kiếm địa chỉ hỗ trợ phục hồi chức năng sau đột quỵ, hãy đến Myrehab Matsuoka – cơ sở kết hợp đa dạng liệu pháp trị liệu như ngữ âm trị liệu, hoạt động trị liệu cùng nhiều phương pháp phục hồi tiên tiến, giúp người bệnh lấy lại khả năng vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống một cách toàn diện.
Trung tâm Trị liệu và Phục hồi chức năng Myrehab Matsuoka
- Hotline: 1900 3181
- Website: myrehab-matsuoka.com
- Facebook: https://www.facebook.com/myrehab.official
- Địa chỉ:
- Cơ sở 1 – Khám và trị liệu: Tầng 2 Tòa nhà CONINCO, số 4 Tôn Thất Tùng, Kim Liên, Hà Nội
- Cơ sở 2 – Trị liệu: Tầng 2 Lot 200 – 201, TTTM The LINC – ParkCity Hanoi, Lê Trọng Tấn, Dương Nội, Hà Nội
- Cơ sở 3 – Mô hình trải nghiệm Bảo Việt DigiHub: Toà nhà Pacific Place, số 83B Lý Thường Kiệt, Cửa Nam, Hà Nội
