Chăm sóc người bị đột quỵ cần được thực hiện theo hướng dẫn y khoa nhằm bảo đảm an toàn cho từng can thiệp. Bởi vì, các biến chứng xảy ra sau đột quỵ thường tiến triển âm thầm và ảnh hưởng lớn đến quá trình hồi phục. Vì vậy, chăm sóc người bị đột quỵ đúng quy trình sẽ giúp giảm rủi ro, hỗ trợ bệnh nhân khôi phục chức năng hiệu quả hơn, đồng thời cải thiện chất lượng sống.
1. Các biến chứng sau đột quỵ
Dưới đây là những biến chứng thường xuất hiện ở bệnh nhân sau đột quỵ, cụ thể là:
1.1. Liệt và giảm chức năng vận động
Tổn thương não ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng điều khiển vận động, từ đó gây liệt hoặc yếu nửa người. Khi các nhóm cơ suy giảm hoạt động, người bệnh gặp khó khăn trong việc thực hiện các động tác cơ bản. Vì vậy, chăm sóc người bị đột quỵ cần đánh giá chi tiết mức độ liệt trước khi hỗ trợ. Việc áp dụng đúng kĩ thuật giúp hạn chế co rút và tăng cơ hội phục hồi vận động.
(Nguồn: Internet)
1.2. Biến chứng rối loạn nuốt, nguy cơ hít sặc
Rối loạn nuốt xuất hiện khi cơ hầu họng không còn phối hợp nhịp nhàng do tổn thương thần kinh trung ương. Từ đó, nguy cơ sặc thức ăn hoặc nước uống tăng cao và có thể dẫn đến viêm phổi hít. Trong chăm sóc người bị đột quỵ, việc sàng lọc khả năng nuốt có ý nghĩa quan trọng ở giai đoạn đầu. Khi lựa chọn tư thế ăn uống phù hợp, người bệnh sẽ giảm đáng kể nguy cơ biến chứng về sau.
1.3. Rối loạn nhận thức và tâm lý sau đột quỵ
Sau đột quỵ, nhiều bệnh nhân có thể gặp tình trạng giảm chú ý, rối loạn trí nhớ hoặc thay đổi cảm xúc… Những biến đổi này xuất hiện do ảnh hưởng của vùng não phụ trách cảm xúc và hành vi. Vì vậy, những người chăm sóc bệnh nhân bị đột quỵ cần đánh giá liên tục phản ứng của người bệnh để sớm nhận biết các biểu hiện bất thường, nhằm can thiệp kịp thời.
(Nguồn: Internet)
1.4. Rối loạn ngôn ngữ
Rối loạn ngôn ngữ sau đột quỵ là biến chứng thường gặp, đặc biệt khi tổn thương xảy ra ở bán cầu não ưu thế. Trong trường hợp này, người bệnh có thể nói khó, nói ngọng, khó diễn đạt ý hoặc không hiểu lời người khác (mất ngôn ngữ).
Không chỉ ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tình trạng này còn tác động tiêu cực đến tâm lý và sự tự tin của người bệnh. Vì vậy, can thiệp ngôn ngữ trị liệu cần được bắt đầu sớm ngay khi huyết động ổn định, nhằm cải thiện khả năng giao tiếp và nâng cao chất lượng cuộc sống.
1.5. Biến chứng viêm phổi, loét tì đè và nhiễm trùng tiết niệu
Thời gian nằm lâu khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ cao bị viêm phổi, loét tì đè và nhiễm trùng đường tiết niệu. Các biến chứng này thường tiến triển nhanh, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tổng thể và làm giảm hiệu quả phục hồi chức năng. Vì vậy, người bệnh cần được thay đổi tư thế thường xuyên, chăm sóc da đúng cách và duy trì vệ sinh tốt để hạn chế tối đa nguy cơ xuất hiện biến chứng xảy ra.
>>> Xem thêm: Dấu hiệu cảnh báo đột quỵ – Nhận biết sớm để bảo vệ sức khỏe
2. Mục tiêu chăm sóc người bị đột quỵ trong từng giai đoạn hồi phục
Quá trình hồi phục sau đột quỵ được chia thành nhiều giai đoạn với mục tiêu chăm sóc khác nhau, cụ thể là:
2.1. Giai đoạn cấp tính
Trong giai đoạn cấp tính, mục tiêu hàng đầu là duy trì chức năng sống, ổn định huyết động và hạn chế tổn thương não thứ phát. Người bệnh cần được theo dõi sát các chỉ số sinh tồn như huyết áp, nhịp tim, nhịp thở, SpO₂ và tri giác để phát hiện sớm các biến chứng nội khoa.
Bên cạnh điều trị nội khoa theo phác đồ, chăm sóc và phục hồi chức năng thụ động cần được triển khai song song ngay từ đầu. Điều này bao gồm thay đổi tư thế, lăn trở mỗi 2 giờ để phòng loét tì đè, duy trì tầm vận động khớp bằng các bài tập thụ động, phòng ngừa co rút cơ và cứng khớp, đồng thời hỗ trợ dẫn lưu hô hấp khi cần thiết.
Đặc biệt, khi huyết động ổn định (thường sau 24–48 giờ đầu), người bệnh có thể bắt đầu can thiệp phục hồi sớm với các bài tập phù hợp mức độ tổn thương. Việc vận động sớm, đúng chỉ định giúp cải thiện tiên lượng chức năng, giảm biến chứng nằm lâu và rút ngắn thời gian hồi phục.
(Nguồn: Internet)
2.2. Giai đoạn bán cấp
Khi tình trạng bệnh nhân đã ổn định, mục tiêu chăm sóc chuyển sang phục hồi vận động và tăng mức độ độc lập trong sinh hoạt. Trong giai đoạn này, các bài tập trị liệu sẽ được áp dụng nhằm kích hoạt nhóm cơ yếu và cải thiện khả năng phối hợp vận động.
Trong giai đoạn này, phục hồi chức năng cần được triển khai toàn diện và có hệ thống. Người bệnh được tập vận động chủ động – có trợ giúp để kích hoạt nhóm cơ yếu, cải thiện kiểm soát thân mình, thăng bằng và phối hợp vận động. Đồng thời, cần duy trì kê đặt tư thế chức năng đúng cho tay liệt (vai dạng nhẹ, khuỷu duỗi, cổ tay trung gian), chân liệt (hông – gối duỗi, cổ chân trung tính) nhằm phòng ngừa co rút và biến dạng.
Bên cạnh đó, chăm sóc nuốt và dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng. Người bệnh cần được đánh giá nuốt trước khi ăn uống; khi ăn nên ngồi thẳng, đầu hơi cúi nhẹ về trước. Thức ăn nên bắt đầu từ dạng đặc – sệt, sau đó mới chuyển sang lỏng nếu dung nạp tốt, nhằm giảm nguy cơ sặc và viêm phổi hít.
2.3. Giai đoạn phục hồi dài hạn
Ở giai đoạn dài hạn, bệnh nhân cần duy trì chế độ tập luyện thường xuyên để tăng sức mạnh cơ, cải thiện chức năng và hạn chế tái phát. Do đó, các bài tập phải được điều chỉnh một cách linh hoạt tùy theo mức tiến triển của từng cá nhân. Đây là điều vô cùng quan trọng giúp tối ưu khả năng vận động và hỗ trợ bệnh nhân hòa nhập tốt hơn vào cuộc sống hàng ngày.
Dưới đây là một số bài tập phục hồi chức năng được khuyến khích thực hiện trong giai đoạn này:
a. Bài tập tăng sức mạnh cơ
- Tập kháng lực với dây chun, tạ tay nhẹ (0,5–2kg tùy khả năng).
- Bài tập ngồi – đứng nhiều lần (sit to stand).
- Tập bước lên – xuống bục thấp.
- Tập nắm – bóp bóng cao su để cải thiện lực bàn tay.
b. Bài tập thăng bằng và phối hợp
- Đứng hai chân sát nhau, sau đó chuyển sang tư thế chân trước – chân sau.
- Tập dồn trọng lượng sang bên liệt.
- Đi theo đường thẳng, đi đổi hướng, đi qua chướng ngại vật thấp.
c. Bài tập dáng đi và di chuyển
- Luyện bước đều hai bên, chú ý kiểm soát gót chân bên liệt.
- Tập đi cầu thang có tay vịn.
- Nếu đủ điều kiện, có thể tập đi ngoài trời với quãng đường tăng dần.
d. Hoạt động trị liệu (ADL)
- Tập mặc quần áo, cài cúc, buộc dây giày.
- Tập cầm thìa, đũa, viết, cầm nắm đồ vật nhỏ.
- Thực hành các công việc sinh hoạt phù hợp như nấu ăn đơn giản, tưới cây.
e. Tập tim mạch – sức bền
- Đi bộ 20–30 phút/ngày (chia nhỏ nếu cần).
- Đạp xe tại chỗ, tập máy bước chậm nếu có điều kiện.
3. Những nguyên tắc chăm sóc người bị đột quỵ an toàn, hiệu quả
Sau đây là một số nguyên tắc an toàn giúp người bệnh hồi phục bền vững, đó chính là:
3.1. Nguyên tắc khi di chuyển và hỗ trợ vận động
Sau đột quỵ, người bệnh thường bị yếu cơ và giảm khả năng thăng bằng, khiến việc đi lại trở nên khó khăn và làm tăng nguy cơ té ngã. Một cú ngã đột ngột có thể gây chấn thương nghiêm trọng, từ đó làm chậm quá trình phục hồi và kéo dài thời gian điều trị. Ngoài ra, té ngã đôi khi còn là dấu hiệu cảnh báo sớm của một cơn đột quỵ mới, vì vậy người chăm sóc cần theo dõi sát và hỗ trợ người bệnh đúng kỹ thuật để đảm bảo an toàn.
3.2. Nguyên tắc ăn, uống và chăm sóc nuốt khó
Trong hỗ trợ ăn uống, mỗi người bệnh sẽ có chế độ ăn khác nhau tùy theo mức độ rối loạn nuốt và điều kiện chăm sóc của gia đình. Tuy nhiên, nguyên tắc chung là luôn đặt người bệnh ngồi thẳng và cúi nhẹ cằm về trước khi ăn để bảo vệ đường thở và giảm nguy cơ sặc.giúp giảm nguy cơ sặc và đảm bảo an toàn đường thở.
(Nguồn: Internet)
3.3. Nguyên tắc vệ sinh cá nhân và phòng loét tì đè
Da của bệnh nhân dễ bị tổn thương khi chịu áp lực kéo dài tại các điểm tì như xương cùng, gót chân, mấu chuyển đùi và khuỷu tay. Vì vậy, cần lăn trở tối thiểu mỗi 2 giờ/lần đối với bệnh nhân nằm nhiều; nếu ngồi xe lăn, nên thay đổi tư thế hoặc nhấc người giảm tì đè mỗi 15–30 phút.
Khi lăn trở, nên luân phiên các tư thế: nằm ngửa – nghiêng bên liệt – nghiêng bên lành, đồng thời kê gối đúng vị trí để giảm áp lực trực tiếp lên vùng xương nhô. Việc thay đổi tư thế đúng thời điểm không chỉ giúp phòng loét tì đè mà còn cải thiện tuần hoàn và hạn chế co cứng cơ.
Việc duy trì vệ sinh tốt không chỉ giúp người bệnh thoải mái mà còn phòng ngừa nhiễm trùng tiết niệu và biến chứng đường ruột. Nếu đặt sonde tiểu, cần giữ hệ thống kín, túi dẫn lưu thấp hơn bàng quang, vệ sinh hằng ngày và theo dõi màu sắc, lượng nước tiểu; đồng thời nên tập đi tiểu theo giờ khi có thể. Với đại tiện, cần duy trì giờ đi tiêu cố định, đảm bảo đủ nước và chất xơ phù hợp, theo dõi táo bón và giữ vùng da sạch, khô để tránh hăm loét.
3.4. Nguyên tắc theo dõi dấu hiệu bất thường và xử trí sớm
Theo dõi liên tục các dấu hiệu bất thường giúp phát hiện sớm biến chứng nguy hiểm trong quá trình hồi phục. Khi nhận thấy những sự thay đổi về tri giác, hô hấp hoặc vận động, người chăm sóc cần báo ngay cho nhân viên y tế để có thể sớm đưa ra quyết định điều trị phù hợp nhất cho bệnh nhân:
- Tri giác: lơ mơ tăng dần, ngủ gà, gọi hỏi đáp ứng chậm, kích thích vật vã hoặc hôn mê.
- Hô hấp: thở nhanh, thở chậm, khó thở, thở không đều, tím môi hoặc SpO₂ giảm.
- Vận động: yếu liệt tăng lên, xuất hiện yếu mới ở tay/chân, co giật.
- Tuần hoàn: huyết áp tăng hoặc giảm bất thường, mạch nhanh/chậm đột ngột, đau ngực.
- Nuốt – ăn uống: ho sặc nhiều, khàn tiếng sau ăn, nghi ngờ viêm phổi hít.
- Tiết niệu – tiêu hóa: sốt, nước tiểu đục/mùi hôi, bí tiểu, táo bón kéo dài hoặc tiêu không tự chủ nhiều hơn.
4. Phục hồi chức năng sau đột quỵ tại Myrehab Matsuoka
Sau đột quỵ, phục hồi chức năng đóng vai trò quyết định trong việc cải thiện vận động, ngôn ngữ và khả năng tự chăm sóc của người bệnh. Tại Myrehab Matsuoka, người bệnh được xây dựng lộ trình phục hồi cá nhân hóa dựa trên đánh giá toàn diện về mức độ tổn thương và khả năng hiện tại.
Chương trình phục hồi sau đột quỵ tại Myrehab Matsuoka bao gồm:
- Đánh giá chuyên sâu ban đầu: Phân tích tình trạng vận động, trương lực cơ, khả năng thăng bằng, nuốt và giao tiếp để xác định mục tiêu điều trị cụ thể.
- Vật lý trị liệu cá nhân 1:1: Tập phục hồi vận động tay chân, cải thiện dáng đi, tăng sức mạnh cơ và kiểm soát thăng bằng.
- Hoạt động trị liệu: Hướng dẫn người bệnh luyện tập các hoạt động sinh hoạt hằng ngày như ăn uống, thay đồ, di chuyển an toàn.
- Ngôn ngữ trị liệu: Hỗ trợ phục hồi khả năng nói, hiểu lời nói và chức năng nuốt.
- Hướng dẫn chăm sóc tại nhà: Tư vấn cho gia đình cách hỗ trợ tập luyện đúng cách, phòng ngừa biến chứng và duy trì hiệu quả phục hồi lâu dài.
Với phương pháp tiếp cận chuẩn Nhật Bản, đội ngũ chuyên môn giàu kinh nghiệm và môi trường tập luyện chuyên biệt, Myrehab Matsuoka hứa hẹn sẽ đồng hành cùng người bệnh sau đột quỵ trong từng giai đoạn, giúp tối ưu khả năng hồi phục và nâng cao chất lượng sống.
5. Lưu ý quan trọng khi chăm sóc người bị đột quỵ tại nhà
Sau đây là những hướng dẫn nhằm hỗ trợ người chăm sóc đảm bảo an toàn và duy trì hiệu quả phục hồi tại nhà, bao gồm:
- Môi trường sinh hoạt của bệnh nhân cần được giữ sạch sẽ và thông thoáng để giảm nguy cơ nhiễm trùng cũng như hạn chế té ngã.
- Chế độ ăn phải phù hợp khả năng nuốt và nhu cầu dinh dưỡng của bệnh nhân.
- Nên cho bệnh nhân ngồi thẳng 90° và cúi nhẹ cằm về trước khi ăn, đồng thời duy trì tư thế này ít nhất 20–30 phút sau bữa ăn để hạn chế sặc và phòng ngừa viêm phổi hít.
- Thuốc cần dùng đúng liều và đúng thời điểm theo chỉ định chuyên môn. Khi có dấu hiệu bất thường, cần báo nhân viên y tế để xử trí kịp thời.
- Tập luyện các bài tập phục hồi chức năng đều đặn và đúng kĩ thuật.
- Khuyến khích người bệnh tự thực hiện các hoạt động cá nhân trong khả năng cho phép, đồng thời hỗ trợ an toàn khi di chuyển.
- Môi trường sống nên được sắp xếp gọn gàng, đủ ánh sáng, loại bỏ vật cản, lắp tay vịn và thảm chống trượt để giảm nguy cơ té ngã và tạo điều kiện phục hồi tốt hơn.
Chăm sóc người bị đột quỵ cần dựa trên đánh giá toàn diện về giai đoạn hồi phục và mức độ tổn thương của từng bệnh nhân. Khi quy trình chăm sóc được thực hiện khoa học và nhất quán, bệnh nhân sẽ có điều kiện thuận lợi để cải thiện chức năng vận động và nhận thức, giúp góp phần nâng cao hiệu quả phục hồi lâu dài.
Trung tâm Trị liệu và Phục hồi chức năng Myrehab Matsuoka
- Hotline: 1900 3181
- Website: myrehab-matsuoka.com
- Facebook: https://www.facebook.com/myrehab.official
- Địa chỉ:
- Cơ sở 1 – Khám và trị liệu: Tầng 2 Tòa nhà CONINCO, số 4 Tôn Thất Tùng, Kim Liên, Hà Nội
- Cơ sở 2 – Trị liệu: Tầng 2 Lot 200 – 201, TTTM The LINC – ParkCity Hanoi, Lê Trọng Tấn, Dương Nội, Hà Nội
- Cơ sở 3 – Mô hình trải nghiệm Bảo Việt DigiHub: Toà nhà Pacific Place, số 83B Lý Thường Kiệt, Cửa Nam, Hà Nội
