Phục hồi vận động thô ở giai đoạn hồi phục sau đột quỵ giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người bệnh lấy lại khả năng vận động, tự thực hiện các hoạt động thường ngày từ đó tái hòa nhập cuộc sống. Trong quá trình này, vận động trị liệu được xem là phương pháp hiện đại, mang lại nhiều kết quả tích cực và được áp dụng rộng rãi trong điều trị phục hồi.
1. Các giai đoạn phục hồi sau đột quỵ
Quá trình hồi phục não bộ sau đột quỵ không diễn ra theo những cột mốc thời gian tách biệt hoàn toàn mà là một sự chuyển tiếp liên tục. Việc can thiệp phục hồi chức năng không nên trì hoãn mà cần được bắt đầu ngay khi tình trạng y tế của người bệnh ổn định, thường là trong vòng 24 đến 48 giờ đầu tiên. Theo WHO, quá trình phục hồi sau đột quỵ của người bệnh bao gồm 4 giai đoạn:
- Giai đoạn cấp và tối cấp: Tập trung vào việc cấp cứu và kiểm soát các chỉ số sinh tồn. Tuy nhiên, ngay tại giường bệnh, người bệnh có thể bắt đầu các bài tập thụ động nhẹ nhàng hoặc thay đổi tư thế để ngăn ngừa loét ép và biến chứng hô hấp ngay khi bác sĩ xác nhận tình trạng ổn định.
- Giai đoạn hồi phục sớm (Từ sau 48 giờ đến 3 tháng): Đây là “thời điểm vàng” với tính nhựa não bộ cao nhất. Các bài tập vận động trị liệu cường độ tăng dần giúp tái thiết lập các đường truyền thần kinh mới, giúp người bệnh lấy lại các kĩ năng vận động cơ bản nhanh nhất.
- Giai đoạn hồi phục muộn: Kéo dài từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 6. Não bộ vẫn tiếp tục quá trình tái cấu trúc. Giai đoạn này tập trung vào việc hoàn thiện sự phối hợp vận động phức tạp, tăng sức bền và sự thăng bằng để người bệnh có thể tự đi lại.
- Giai đoạn mãn tính: Quá trình hồi phục thường diễn ra chậm hơn nhưng không dừng lại. Mục tiêu chính là duy trì chức năng đã phục hồi, tối ưu hóa các vận động tinh và ngăn ngừa các biến chứng co cứng khớp lâu dài.
Như vậy, giai đoạn hồi phục của người bệnh thường bắt đầu sau 24 giờ kể từ khi đột quỵ xảy ra và có thể kéo dài trong khoảng 6 tháng. Trong thời gian này, người bệnh cần được điều trị nội khoa kết hợp với phục hồi chức năng theo hướng dẫn chuyên môn. Đây là giai đoạn cơ thể có nhiều khả năng thích nghi và cải thiện chức năng, từ đó hỗ trợ quá trình phục hồi vận động và sinh hoạt.
2. Tầm quan trọng của phục hồi vận động thô ở giai đoạn hồi phục sau đột quỵ
Vận động thô là những chuyển động sử dụng các nhóm cơ lớn của cơ thể ở chân, tay và thân mình như đi, đứng, giơ tay hoặc giữ thăng bằng. Mục tiêu chính của giai đoạn này là giúp bệnh nhân lấy lại khả năng di chuyển cơ bản và sự độc lập trong sinh hoạt.
Việc tập luyện chuyên sâu giúp tái thiết lập sự phối hợp giữa hệ thần kinh và cơ bắp, ngăn ngừa tình trạng cứng khớp và teo cơ do nằm lâu ngày. Đồng thời, đây còn là nền tảng quan trọng giúp bệnh nhân đột quỵ phục hồi vận động thô vững chắc trước khi tiến tới các bài tập vận động tinh (cầm, nắm, viết) trở nên phức tạp hơn.
3. Các bài tập vận động trị liệu hỗ trợ phục hồi vận động thô sau đột quỵ
Trong giai đoạn hồi phục, tùy vào tình trạng cơ thể, kĩ thuật viên có thể hướng dẫn người bệnh các bài tập vận động trị liệu phù hợp. Một số bài tập tiêu biểu có thể kể đến gồm:
3.1. Tập thay đổi tư thế từ ngồi sang đứng
Bài tập này yêu cầu sự phối hợp giữa người bệnh và kĩ thuật viên. Bắt đầu từ tư thế chuẩn bị (ngồi trên giường hoặc ghế, hai chân đặt sát sàn, ngang nhau và hơi ra sau so với gối), kĩ thuật viên sẽ hướng dẫn người bệnh thực hiện một trong các bài tập sau căn cứ vào tình trạng người bệnh:
3.1.1. Hướng dẫn nâng người bằng tay người điều trị
Người điều trị dùng hai tay đỡ tay người bệnh, đồng thời đặt hai tay trên bả vai người bệnh. Kéo người bệnh cúi về phía trước sao cho đầu ở trước hai gối, lưng giữ thẳng. Người bệnh chuyển trọng lượng từ mông sang chân và đứng dậy. Khi đứng thẳng, yêu cầu người bệnh giữ háng và gối duỗi thẳng.
3.1.2. Sử dụng thanh song song hoặc khung đi
Người bệnh ngồi trên ghế và nắm chắc thanh song song hoặc khung đi. Sau đó, bệnh nhân kéo người về phía trước, chuyển trọng lượng từ mông sang chân và duỗi thẳng háng, gối để đứng dậy.
3.1.3. Hỗ trợ từ bên cạnh cho bệnh nhân liệt một bên
Trong trường hợp bệnh nhân liệt một bên chi dưới, người điều trị ngồi bên cạnh, một tay hỗ trợ người bệnh đưa tay về phía trước, tay còn lại đặt lên gối bên liệt để ấn nhẹ xuống sàn. Người bệnh cúi người về trước, vai đưa ra trước gối, lưng và cổ duỗi thẳng, chuyển trọng lượng sang chân và đứng lên.
3.1.4. Tập đứng dậy với thanh song song cho bệnh nhân liệt nửa người
Đối với bệnh nhân đột quỵ có tình trạng yếu liệt nửa người rõ rệt, bài tập đứng dậy (có thể được tập kết hợp với thanh song song) giúp cung cấp điểm tựa vững chắc, giảm bớt lo âu về thăng bằng và hỗ trợ chân bên liệt bắt đầu làm quen với việc chịu tải trọng.
Cách thực hiện:
- Người bệnh ngồi sát mép ghế, chân bên lành đặt vững trên sàn, chân bên liệt được kĩ thuật viên hỗ trợ đặt đúng vị trí trục thẳng.
- Người bệnh gập thân mình về phía trước để chuyển trọng tâm sang hai chân. Dùng lực tay lành kết hợp với sức rướn của thân mình để nâng hông rời khỏi ghế và đứng thẳng dậy.
- Kĩ thuật viên đứng phía bên liệt để hỗ trợ khớp gối không bị khuỵu và giữ đai thắt lưng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người bệnh.
3.2. Tập lên xuống cầu thang
Tập lên xuống cầu thang là bài tập vận động thô nâng cao, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa sức mạnh cơ và khả năng thăng bằng. Để đảm bảo an toàn tối đa và tránh nguy cơ té ngã, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc: Chân lành bước lên trước, chân liệt bước xuống trước.
Kĩ thuật lên cầu thang:
- Người bệnh đứng sát bậc thang, tay bên lành nắm chắc tay vịn cầu thang.
- Bước 1: Nhấc chân lành lên bậc thang phía trên trước. Sử dụng sức mạnh cơ đùi chân lành để nâng toàn bộ trọng lượng cơ thể lên.
- Bước 2: Sau khi chân lành đã đứng vững, từ từ nhấc chân liệt lên đặt cùng bậc với chân lành.
- Lặp lại quy trình cho đến khi hoàn thành.
Kĩ thuật xuống cầu thang:
- Người bệnh đứng vững ở mép bậc thang, tay bên lành nắm chắc tay vịn.
- Bước 1: Từ từ hạ chân liệt xuống bậc thang phía dưới trước. Lúc này, chân lành ở bậc trên đóng vai trò chân trụ, chịu toàn bộ trọng lượng và kiểm soát tốc độ hạ người.
- Bước 2: Khi chân liệt đã chạm mặt bậc thang dưới và giữ thăng bằng ổn định, mới bắt đầu bước chân lành xuống cùng bậc với chân liệt.
- Lặp lại quy trình một cách chậm rãi.
Trong suốt quá trình tập luyện, kĩ thuật viên hoặc người nhà phải luôn đứng ở phía dưới bậc thang so với người bệnh (phía sau khi lên và phía trước khi xuống) để kịp thời hỗ trợ khi có tình trạng mất thăng bằng. Không nên nôn nóng thực hiện liên tục nhiều bậc khi khả năng kiểm soát khớp gối của bên liệt còn yếu.
3.3. Tập tầm vận động chi trên bên liệt
Các bài tập vận động chi trên có thể chia ra tập vận động vai, khuỷu tay, cổ tay và các ngón tay. Cụ thể:
a. Bài tập vận động vai cho người đột quỵ
- Gập – duỗi vai: Kĩ thuật viên nắm tay bệnh nhân, hỗ trợ đưa tay lên cao trước mặt rồi hạ xuống nhẹ nhàng.
- Dang – khép vai: Đưa cánh tay bệnh nhân dang ngang ra ngoài, sau đó khép về sát thân người.
- Xoay khớp vai: Một tay giữ cố định vai, tay còn lại nắm khuỷu tay và xoay vòng chậm rãi theo hình tròn.
b. Bài tập vận động khuỷu tay
- Gập – duỗi khuỷu: Hỗ trợ người bệnh gập cẳng tay sát vào cánh tay, sau đó duỗi thẳng để tăng độ linh hoạt.
c. Bài tập vận động cổ tay và ngón tay
- Xoay cổ tay: Giữ bàn tay bệnh nhân và xoay cổ tay nhẹ theo hai chiều.
- Gập – duỗi cổ tay: Hỗ trợ gập bàn tay xuống rồi nâng lên theo hướng mu bàn tay.
- Xòe – nắm ngón tay: Mở rộng các ngón tay, sau đó khép lại; có thể kết hợp xoa bóp để tăng hiệu quả thư giãn.
3.4. Tập vận động chi dưới cho bên liệt
Các bài tập vận động chi dưới cũng có thể chia ra tập vận động khớp háng, khớp gối, vận động cổ chân – ngón chân. Trong đó:
a. Vận động khớp háng
- Gập – duỗi háng: Hỗ trợ người bệnh co chân lại (gối kéo sát về bụng) rồi nhẹ nhàng duỗi thẳng ra.
- Dang – khép chân: Đưa chân sang ngang, sau đó trả về vị trí trung tâm để tăng độ linh hoạt khớp háng.
b. Vận động khớp gối
- Gập – duỗi gối: Gập chân chậm rãi rồi duỗi thẳng, luôn giữ gót chân tiếp xúc mặt giường để đảm bảo an toàn và tránh chấn thương.
c. Vận động cổ chân và ngón chân
- Xoay cổ chân: Hỗ trợ xoay cổ chân theo vòng tròn nhằm kích hoạt lưu thông máu.
- Gập – duỗi cổ chân: Hướng mũi chân lên trên rồi hạ xuống dưới để tăng biên độ cử động.
- Cử động ngón chân: Xoè, co và bóp nhẹ các ngón chân giúp kích thích thần kinh, giảm co cứng.
4. Lưu ý cho người bệnh trong quá trình tập vận động trị liệu
Trong quá trình tập vận động trị liệu, người bệnh cần chú trọng các lưu ý sau để đảm bảo an toàn cho quá trình tập luyện:
- Phòng tránh té ngã khi thay đổi tư thế: Khi đứng dậy, đi lại hoặc tập các bài tập ở tư thế đứng, luôn di chuyển chậm, có sự hỗ trợ từ kĩ thuật viên hoặc dụng cụ an toàn.
- Tập đúng kĩ thuật và có dụng cụ hỗ trợ khi cần: Thực hiện các bài tập tăng tầm vận động và chức năng theo hướng dẫn của kĩ thuật viên vật lý trị liệu. Có thể sử dụng bóng, gậy, dây, khăn, bục tập… để tăng hiệu quả phục hồi.
- Thận trọng với bệnh nhân giảm cảm giác: Những người bị mất hoặc giảm cảm giác cần lưu ý tránh bỏng nhiệt, trầy xước hoặc tổn thương da do va chạm trong khi tập luyện.
5. Khi nào cần can thiệp phục hồi chức năng chuyên sâu?
Việc tập luyện tại nhà có vai trò hỗ trợ trong quá trình hồi phục, tuy nhiên trong một số trường hợp, người bệnh có thể cần được đánh giá và hướng dẫn chuyên sâu để đảm bảo hiệu quả và an toàn. Can thiệp tại các cơ sở phục hồi chức năng giúp điều chỉnh chương trình tập luyện phù hợp hơn với tình trạng thực tế và tiến triển của từng người.
Người bệnh có thể cân nhắc thăm khám chuyên sâu khi việc tập luyện tại nhà chưa mang lại cải thiện rõ rệt sau một thời gian, hoặc xuất hiện các biểu hiện như co cứng cơ, đau tăng khi vận động, hạn chế biên độ khớp hoặc khó kiểm soát thăng bằng khi di chuyển. Đây là những dấu hiệu cho thấy cần có sự theo dõi và điều chỉnh chương trình phục hồi một cách bài bản hơn.
Tại Myrehab Matsuoka, người bệnh sẽ được đánh giá chức năng vận động toàn diện, từ đó xây dựng lộ trình phục hồi cá thể hóa phù hợp với từng giai đoạn. Sự kết hợp giữa vận động trị liệu và hướng dẫn kĩ thuật đúng giúp quá trình phục hồi diễn ra ổn định hơn và hỗ trợ người bệnh từng bước lấy lại khả năng vận động trong sinh hoạt hằng ngày.
Vận động trị liệu giữ vai trò cốt lõi trong phục hồi vận động thô ở bệnh nhân sau đột quỵ. Thông qua các bài tập chuyên biệt, kĩ thuật này giúp cơ thể tái kích hoạt những nhóm cơ lớn, cải thiện khả năng đi đứng, giữ thăng bằng và thực hiện các chuyển động cơ bản hàng ngày. Tuy nhiên, quá trình tập luyện chỉ đạt hiệu quả tối đa khi bệnh nhân tuân thủ hướng dẫn của chuyên viên trị liệu, và các lưu ý khi tập luyện.
Trung tâm Trị liệu và Phục hồi chức năng Myrehab Matsuoka
- Hotline: 1900 3181
- Website: myrehab-matsuoka.com
- Facebook: https://www.facebook.com/myrehab.official
- Địa chỉ:
- Cơ sở 1 – Khám và trị liệu: Tầng 2 Tòa nhà CONINCO, số 4 Tôn Thất Tùng, Kim Liên, Hà Nội
- Cơ sở 2 – Trị liệu: Tầng 2 Lot 200 – 201, TTTM The LINC – ParkCity Hanoi, Lê Trọng Tấn, Dương Nội, Hà Nội
- Cơ sở 3 – Mô hình trải nghiệm Bảo Việt DigiHub: Toà nhà Pacific Place, số 83B Lý Thường Kiệt, Cửa Nam, Hà Nội
