Gãy mâm chày là một trong những tổn thương nghiêm trọng ở đầu trên xương chày, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chịu lực và vận động của khớp gối. Tình trạng này thường gặp sau tai nạn giao thông, chấn thương thể thao hoặc té ngã mạnh, khiến khớp gối mất ổn định và đau kéo dài. Quá trình phục hồi chức năng sau gãy mâm chày vì thế giữ vai trò then chốt, quyết định mức độ vận động mà người bệnh có thể lấy lại trong tương lai.
1. Vì sao cần phục hồi chức năng sau gãy mâm chày?
Mâm chày là bề mặt khớp chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể, đóng vai trò sống còn trong việc giữ vững đầu gối. Khi vùng này bị tổn thương, việc bất động lâu ngày sau phẫu thuật hoặc bó bột thường dẫn đến tình trạng cứng khớp và teo cơ nghiêm trọng.
(Nguồn: Internet)
>>> Xem thêm: 6 tình trạng gãy mâm chày theo hệ thống phân loại Schatzker
Nếu không được phục hồi chức năng đúng cách, người bệnh rất dễ đối mặt với di chứng đi khập khiễng hoặc lệch trục khớp. Các bài tập phục hồi chức năng chuyên biệt giúp tái tạo lại sự linh hoạt cho nhóm cơ tứ đầu đùi, từ đó bảo vệ bề mặt khớp khỏi những áp lực không đáng có.
Bên cạnh đó, việc vận động đúng cách còn hỗ trợ cải thiện lưu thông máu vùng chi dưới, tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình hình thành can xương diễn ra ổn định. Đây cũng là giải pháp quan trọng giúp kiểm soát các cơn đau mãn tính và hạn chế tối đa các yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng thoái hóa khớp gối thứ phát về sau.
2. Khi nào có thể bắt đầu tập vật lý trị liệu?
Giai đoạn “vàng” để bắt đầu can thiệp vật lý trị liệu thường được chỉ định rất sớm, có thể từ 1 đến 2 ngày sau khi tình trạng hậu phẫu ổn định. Tuy nhiên, cường độ tập luyện trong giai đoạn này phải được kiểm soát nghiêm ngặt và tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ dựa trên kết quả chẩn đoán hình ảnh.
Trong những tuần đầu tiên, người bệnh sẽ thực hiện các bài tập kích hoạt cơ tĩnh nhẹ nhàng ngay tại giường nhằm duy trì trương lực cơ cơ bản. Những vận động này được thiết kế để hạn chế tối đa áp lực tải trọng lên vùng gãy mâm chày, đồng thời hỗ trợ kiểm soát tình trạng sưng nề và giảm thiểu nguy cơ huyết khối tĩnh mạch chi dưới.
Giai đoạn sau (khoảng tuần thứ 6 trở đi), khi xương bắt đầu có dấu hiệu liền (can xương), các bài tập tăng tầm vận động sẽ được tăng cường. Đây là lúc người bệnh được hướng dẫn tập gấp duỗi gối tích cực hơn dưới sự giám sát chặt chẽ của kỹ thuật viên.
Bài tập gập gối chủ động cần được thực hiện dưới sự giám sát của kĩ thuật viên
Việc tự ý tập luyện quá sớm hoặc sai phương pháp có rủi ro gây sang chấn ngược lại diện khớp hoặc làm xê dịch hệ thống nẹp vít cố định. Ngược lại, nếu trì hoãn vận động quá lâu, khớp gối có nguy cơ bị xơ dính nghiêm trọng, khiến tiến trình hồi phục chức năng trở nên phức tạp và đòi hỏi thời gian can thiệp kéo dài hơn.
3. Hướng dẫn 5 bài tập phục hồi chức năng sau gãy mâm chày
Lộ trình tập luyện sau gãy mâm chày cần được tiến hành thận trọng, đi từ việc kích hoạt cơ tĩnh đến các bài tập chịu lực để bảo vệ bề mặt khớp gối tối đa.
3.1. Bài tập gồng cơ đùi với con lăn
Trong giai đoạn đầu, các bài tập co cơ tĩnh đóng vai trò sống còn vì giúp duy trì trương lực cơ mà không gây áp lực lên vùng mâm chày đang đợi liền xương. Việc sử dụng con lăn (hoặc gối tròn) đặt dưới khoeo chân giúp tạo ra một đòn bẩy nhẹ, hỗ trợ người bệnh duy trì sức mạnh cơ bắp và cải thiện lưu thông máu, từ đó rút ngắn thời gian liền xương và ngăn ngừa teo cơ hiệu quả.
Cách thực hiện:
- Nằm ngửa trên thảm, đặt một con lăn hoặc gối tròn mềm ngay dưới khoeo chân (hõm chân).
- Từ từ siết chặt cơ đùi để nhấc phần cẳng chân lên sao cho đầu gối duỗi thẳng hoàn toàn, gót chân rời khỏi mặt thảm.
- Giữ trạng thái duỗi thẳng và gồng cơ trong khoảng 5 – 10 giây, sau đó hạ chân xuống chậm rãi.
Nên thực hiện bài tập này khoảng 10 – 15 lần cho mỗi hiệp, duy trì từ 2 – 3 hiệp mỗi ngày. Lưu ý khi thực hiện, phần khoeo chân luôn phải ép sát vào con lăn để đảm bảo lực gồng tập trung hoàn toàn vào cơ đùi trước, tránh thực hiện động tác quá nhanh hoặc giật mạnh.
3.2. Bài tập trượt gót chân tăng tầm vận động
Khi bác sĩ xác nhận ổ gãy đã ổn định, bài tập trượt gót chân sẽ được áp dụng để lấy lại biên độ gập duỗi tự nhiên cho khớp gối. Động tác này giúp giải phóng các tổ chức xơ dính quanh bao khớp, bôi trơn diện khớp mâm chày và giúp người bệnh dần thích nghi lại với các chuyển động cơ bản mà không gây đau nhói.
Cách thực hiện:
- Nằm ngửa, chân lành co lại làm trụ, chân tổn thương duỗi thẳng.
- Từ từ trượt gót chân trên mặt sàn về phía mông cho đến khi cảm thấy căng nhẹ ở đầu gối.
- Giữ tư thế co gối tối đa trong 5 giây rồi trượt chân trở lại vị trí ban đầu.
Nên duy trì thực hiện 10 – 15 lần cho mỗi lượt tập, ngày từ 2 – 3 hiệp. Lưu ý chỉ thực hiện trong biên độ không đau và tránh các động tác giật mạnh đột ngột có thể làm ảnh hưởng đến cấu trúc nẹp vít bên trong.
(Nguồn: Myrehab Matsuoka)
3.3. Bài tập nâng chân thẳng
Bài tập này tập trung vào việc củng cố sức mạnh cho cơ tứ đầu đùi và cơ hông, tạo ra một “hệ thống giá đỡ” vững chắc để nâng đỡ khớp gối. Khi các nhóm cơ này khỏe mạnh, áp lực tải trọng lên bề mặt mâm chày sẽ được giảm nhẹ, giúp bảo vệ lớp sụn khớp khỏi nguy cơ thoái hóa sớm sau chấn thương.
Cách thực hiện:
- Nằm ngửa, chân lành co, chân tổn thương giữ thẳng tuyệt đối.
- Siết cơ đùi và từ từ nhấc chân tổn thương lên cao khoảng 30 – 45 độ so với mặt sàn.
- Giữ chân trên không trong khoảng 5 giây rồi hạ xuống chậm rãi.
Mỗi lượt tập nên thực hiện từ 10 – 12 lần, lặp lại 3 hiệp mỗi ngày. Để đạt hiệu quả cao nhất, cần đảm bảo đầu gối luôn thẳng trong suốt quá trình nhấc chân, tránh để gối bị gập hoặc xoay ra ngoài.
3.4. Bài tập chuyển trọng lượng và thăng bằng
Khi xương đã có dấu hiệu liền vững (can xương), bài tập chuyển trọng lượng giúp hệ thần kinh – cơ tái thiết lập khả năng kiểm soát thăng bằng. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để khớp gối làm quen lại với áp lực tải trọng, giúp người bệnh bước đi tự tin hơn và giảm thiểu nguy cơ lệch trục chi dưới.
Cách thực hiện:
- Đứng thẳng, hai tay bám nhẹ vào thanh song song hoặc lưng ghế vững chắc.
- Từ từ chuyển trọng tâm cơ thể từ chân lành sang chân tổn thương và ngược lại.
- Tập trung cảm nhận sự ổn định của khớp gối khi chịu lực và giữ trong 5 – 10 giây.
Người bệnh nên thực hiện động tác này khoảng 10 – 15 lần mỗi buổi tập dưới sự giám sát của chuyên viên. Nếu cảm thấy đau hoặc gối có dấu hiệu lỏng lẻo, hãy giảm bớt phần trọng lượng dồn sang chân đau và tăng dần mức độ theo thời gian.
3.5. Bài tập chức năng nâng cao
Ở giai đoạn phục hồi nâng cao, bài tập bước lên bục giúp mô phỏng lại các hoạt động sinh hoạt như leo cầu thang hay đi bộ trên địa hình dốc. Động tác này yêu cầu sự phối hợp nhịp nhàng giữa các nhóm cơ mông, đùi và cẳng chân, giúp khớp gối lấy lại chức năng vận động toàn diện và sự linh hoạt tối ưu.
Cách thực hiện:
- Đứng trước một bục thấp (cao khoảng 10cm), bước chân tổn thương lên bục trước.
- Dùng lực chân trên bục nhấc chân lành lên theo, sau đó bước chân lành xuống mặt đất trước.
- Luôn giữ lưng thẳng và kiểm soát đầu gối không bị đổ vào trong khi thực hiện.
Tần suất thực hiện lý tưởng là 10 lần cho mỗi hiệp, ngày từ 2 – 3 hiệp. Đây là bài tập đòi hỏi sự kiểm soát cao, vì vậy chỉ nên thực hiện khi đã có sự cho phép của bác sĩ và khả năng chịu lực của mâm chày đã phục hồi đáng kể.
4. Cần lưu ý gì trong quá trình tập vật lý trị liệu sau gãy mâm chày?
4.1. Không tập quá sức và tuân thủ tiến độ chịu lực
Nguyên tắc cốt lõi trong phục hồi chức năng gãy mâm chày là kiểm soát chặt chẽ lực nén lên mặt khớp trong giai đoạn đầu. Do mâm chày là bề mặt chịu tải chính, việc dồn áp lực quá sớm khi can xương chưa đủ vững chắc có thể dẫn đến tình trạng lún diện khớp hoặc làm mất ổn định các thiết bị kết hợp xương (nẹp vít).
Tiến trình tăng tải trọng phải được thực hiện tịnh tiến, dựa trên kết quả chẩn đoán hình ảnh và đánh giá lâm sàng từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo như sưng nề gia tăng, đau nhói kéo dài sau tập luyện hoặc cảm giác mất vững khớp gối để kịp thời điều chỉnh cường độ vận động phù hợp.
4.2. Duy trì tập luyện đều đặn để đạt hiệu quả tối ưu
Phục hồi sau gãy mâm chày đòi hỏi thời gian và sự kiên trì. Việc tập luyện ngắt quãng hoặc bỏ dở giữa chừng dễ dẫn đến teo cơ, giảm tầm vận động và kéo dài thời gian liền xương. Tập đều mỗi ngày với cường độ phù hợp sẽ giúp cải thiện chức năng nhanh hơn và giảm nguy cơ biến chứng.
Bên cạnh việc tập luyện, một chế độ dinh dưỡng giàu canxi, vitamin D và protein là “nhiên liệu” cần thiết để thúc đẩy quá trình tái tạo mô xương mới. Đồng thời, người bệnh cần thiết lập thói quen sinh hoạt khoa học, loại bỏ các tác nhân gây hại như thuốc lá và đồ uống có cồn để tối ưu hóa khả năng tự chữa lành của cơ thể.
4.3. Ưu tiên tập đúng kĩ thuật thay vì số lượng
Trong phục hồi chức năng mâm chày, chất lượng bài tập quan trọng hơn số lượng. Tập nhiều nhưng sai kỹ thuật có thể gây đau, lệch trục gối hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến bề mặt mâm chày. Tập chậm, kiểm soát tốt và chú ý từng chuyển động sẽ giúp cải thiện hiệu quả rõ rệt.
Người bệnh nên tập trung vào việc kiểm soát tốc độ và cảm nhận cơ bắp trong từng động tác dưới sự giám sát của kỹ thuật viên. Tuyệt đối không tự ý thay đổi giáo án hoặc tăng mức lực kháng khi chưa được đánh giá lại các chỉ số về tầm vận động và sức mạnh cơ lực tại trung tâm.
4.4. Theo dõi và tái khám định kỳ
Gãy mâm chày có nguy cơ để lại di chứng như thoái hóa khớp gối sớm, đau khi vận động hoặc hạn chế linh hoạt. Vì vậy, tái khám định kỳ để theo dõi tiến độ hồi phục là điều rất quan trọng. Việc chụp kiểm tra, đo biên độ vận động và đánh giá dáng đi giúp can thiệp kịp thời nếu có bất thường.
Dựa trên kết quả tầm soát định kỳ, phác đồ phục hồi sẽ được tinh chỉnh linh hoạt để phù hợp với tốc độ hồi phục thực tế của từng bệnh nhân. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và đội ngũ y tế là điều kiện tiên quyết để đạt được mục tiêu khôi phục hoàn toàn chức năng vận động an toàn.
Gãy mâm chày là tổn thương phức tạp ở vùng khớp gối, dễ để lại di chứng nếu điều trị và tập luyện không đúng cách. Vật lý trị liệu đóng vai trò trung tâm trong quá trình phục hồi chức năng sau gãy mâm chày, giúp khớp gối lấy lại biên độ vận động, sức mạnh cơ và khả năng chịu lực. Lộ trình tập luyện cần được xây dựng khoa học, theo từng giai đoạn và phù hợp với mức độ tổn thương của mỗi người bệnh.
Tại Myrehab Matsuoka, đội ngũ chuyên viên vật lý trị liệu sẽ thực hiện đánh giá toàn diện về biên độ vận động, sức cơ và khả năng chịu lực của khớp gối, từ đó xây dựng chương trình phục hồi cá thể hóa nhằm giúp người bệnh từng bước quay lại sinh hoạt và vận động một cách an toàn, bền vững.
Trung tâm Trị liệu và Phục hồi chức năng Myrehab Matsuoka
- Hotline: 1900 3181
- Website: myrehab-matsuoka.com
- Facebook: https://www.facebook.com/myrehab.official
- Địa chỉ:
- Cơ sở 1 – Khám và trị liệu: Tầng 2 Tòa nhà CONINCO, số 4 Tôn Thất Tùng, Kim Liên, Hà Nội
- Cơ sở 2 – Trị liệu: Tầng 2 Lot 200 – 201, TTTM The LINC – ParkCity Hanoi, Lê Trọng Tấn, Dương Nội, Hà Nội
- Cơ sở 3 – Mô hình trải nghiệm Bảo Việt DigiHub: Toà nhà Pacific Place, số 83B Lý Thường Kiệt, Cửa Nam, Hà Nội
